নবম-দশম শ্রেণি গণিত অনুশীলনী ৩.১

অনুশীলনী ৩.১: বীজগাণিতিক রাশি (বর্গ ও বর্গ সংবলিত)  

১. সূত্রের সাহায্যে বর্গ নির্ণয় করো:

ক) $2a + 3b$

সমাধান: $(2a + 3b)^2$

$= (2a)^2 + 2 \cdot (2a) \cdot (3b) + (3b)^2$

$= 4a^2 + 12ab + 9b^2$

উত্তর: $4a^2 + 12ab + 9b^2$

খ) $x^2 + \frac{2}{y^2}$

সমাধান: $\left(x^2 + \frac{2}{y^2}\right)^2$

$= (x^2)^2 + 2 \cdot (x^2) \cdot \left(\frac{2}{y^2}\right) + \left(\frac{2}{y^2}\right)^2$

$= x^4 + \frac{4x^2}{y^2} + \frac{4}{y^4}$

উত্তর: $x^4 + \frac{4x^2}{y^2} + \frac{4}{y^4}$

গ) $4y – 5x$

সমাধান: $(4y – 5x)^2$

$= (4y)^2 – 2 \cdot (4y) \cdot (5x) + (5x)^2$

$= 16y^2 – 40xy + 25x^2$

উত্তর: $16y^2 – 40xy + 25x^2$

ঘ) $5x^2 – y$

সমাধান: $(5x^2 – y)^2$

$= (5x^2)^2 – 2 \cdot (5x^2) \cdot y + y^2$

$= 25x^4 – 10x^2y + y^2$

উত্তর: $25x^4 – 10x^2y + y^2$

ঙ) $3b – 5c – 2a$

সমাধান: $(3b – 5c – 2a)^2$

$= \{(3b – 5c) – 2a\}^2$

$= (3b – 5c)^2 – 2 \cdot (3b – 5c) \cdot (2a) + (2a)^2$

$= (3b)^2 – 2 \cdot (3b) \cdot (5c) + (5c)^2 – 4a(3b – 5c) + 4a^2$

$= 9b^2 – 30bc + 25c^2 – 12ab + 20ca + 4a^2$

$= 4a^2 + 9b^2 + 25c^2 – 12ab – 30bc + 20ca$

উত্তর: $4a^2 + 9b^2 + 25c^2 – 12ab – 30bc + 20ca$

চ) $ax – by – cz$

সমাধান: $(ax – by – cz)^2$

$= \{ax – (by + cz)\}^2$

$= (ax)^2 – 2 \cdot (ax) \cdot (by + cz) + (by + cz)^2$

$= a^2x^2 – 2abxy – 2acxz + b^2y^2 + 2bcyz + c^2z^2$

$= a^2x^2 + b^2y^2 + c^2z^2 – 2abxy + 2bcyz – 2acxz$

উত্তর: $a^2x^2 + b^2y^2 + c^2z^2 – 2abxy + 2bcyz – 2acxz$

ছ) $2a + 3x – 2y – 5z$

সমাধান: $(2a + 3x – 2y – 5z)^2 $

$= \{(2a + 3x) – (2y + 5z)\}^2$

$= (2a + 3x)^2 – 2(2a + 3x)(2y + 5z) + (2y + 5z)^2$

$= (4a^2 + 12ax + 9x^2) – 2(4ay + 10az + 6xy + 15xz) + (4y^2 + 20yz + 25z^2)$

$= 4a^2 + 9x^2 + 4y^2 + 25z^2 + 12ax – 8ay – 20az – 12xy – 30xz + 20yz$

উত্তর: $4a^2 + 9x^2 + 4y^2 + 25z^2 + 12ax – 8ay – 20az – 12xy – 30xz + 20yz$

জ) $1007$

সমাধান: $(1007)^2$

$= (1000 + 7)^2$

$= (1000)^2 + 2 \cdot 1000 \cdot 7 + 7^2$

$= 1000000 + 14000 + 49$

$= 1014049$

উত্তর: $1014049$

২. সরল করো:

ক) $(7p + 3q – 5r)^2 – 2(7p + 3q – 5r)(8p – 4q – 5r) + (8p – 4q – 5r)^2$

সমাধান: ধরি, $7p + 3q – 5r = a$ এবং $8p – 4q – 5r = b$

প্রদত্ত রাশি $= a^2 – 2ab + b^2$

$= (a – b)^2$

$= \{(7p + 3q – 5r) – (8p – 4q – 5r)\}^2$

$= (7p + 3q – 5r – 8p + 4q + 5r)^2$

$= (-p + 7q)^2$

$= (7q – p)^2$

$= (7q)^2 – 2(7q)(p) + p^2$

$= 49q^2 – 14pq + p^2$

উত্তর: $p^2 – 14pq + 49q^2$

খ) $(2m + 3n – p)^2 + (2m – 3n + p)^2 – 2(2m + 3n – p)(2m – 3n + p)$

সমাধান: ধরি, $2m + 3n – p = a$ এবং $2m – 3n + p = b$

প্রদত্ত রাশি $= a^2 + b^2 – 2ab$

$= (a – b)^2$

$= \{(2m + 3n – p) – (2m – 3n + p)\}^2$

$= (2m + 3n – p – 2m + 3n – p)^2$

$= (6n – 2p)^2$

$= (6n)^2 – 2(6n)(2p) + (2p)^2$

$= 36n^2 – 24np + 4p^2$

উত্তর: $36n^2 – 24np + 4p^2$

গ) $6.35 \times 6.35 + 2 \times 6.35 \times 3.65 + 3.65 \times 3.65$

সমাধান: ধরি, $a = 6.35$ এবং $b = 3.65$

প্রদত্ত রাশি $= a^2 + 2ab + b^2$

$= (a + b)^2$

$= (6.35 + 3.65)^2$

$= (10)^2$

$= 100$

উত্তর: $100$

ঘ) $\frac{2345 \times 2345 – 759 \times 759}{2345 – 759}$

সমাধান: ধরি, $a = 2345$ এবং $b = 759$

প্রদত্ত রাশি $= \frac{a^2 – b^2}{a – b}$

$= \frac{(a + b)(a – b)}{a – b}$

$= a + b$

$= 2345 + 759$

$= 3104$

উত্তর: $3104$

৩. $a – b = 4$ এবং $ab = 60$ হলে, $a + b$ এর মান কত?

সমাধান:

আমরা জানি, $(a + b)^2 = (a – b)^2 + 4ab$

$= (4)^2 + 4 \times 60$

$= 16 + 240$

$= 256$

$\implies a + b = \pm \sqrt{256} = \pm 16$

উত্তর: $\pm 16$

৪. $a + b = 9m$ এবং $ab = 18m^2$ হলে, $a – b$ এর মান কত?

সমাধান:

আমরা জানি, $(a – b)^2 = (a + b)^2 – 4ab$

$= (9m)^2 – 4(18m^2)$

$= 81m^2 – 72m^2$

$= 9m^2$

$\implies a – b = \pm \sqrt{9m^2} = \pm 3m$

উত্তর: $\pm 3m$

৫. $x – \frac{1}{x} = 4$ হলে, প্রমাণ করো যে, $x^4 + \frac{1}{x^4} = 322$

প্রমাণ:

বামপক্ষ $= x^4 + \frac{1}{x^4}$

$= (x^2)^2 + \left(\frac{1}{x^2}\right)^2$

$= \left(x^2 + \frac{1}{x^2}\right)^2 – 2 \cdot x^2 \cdot \frac{1}{x^2}$

$= \left\{\left(x – \frac{1}{x}\right)^2 + 2 \cdot x \cdot \frac{1}{x}\right\}^2 – 2$

$= \{(4)^2 + 2\}^2 – 2$

$= (16 + 2)^2 – 2$

$= (18)^2 – 2 = 324 – 2 = 322 = \text{ডানপক্ষ}$ (প্রমাণিত)

৬. $2x + \frac{2}{x} = 3$ হলে, $x^2 + \frac{1}{x^2}$ এর মান কত?

সমাধান:

দেওয়া আছে, $2\left(x + \frac{1}{x}\right) = 3$

$\implies x + \frac{1}{x} = \frac{3}{2}$

প্রদত্ত রাশি $= x^2 + \frac{1}{x^2}$

$= \left(x + \frac{1}{x}\right)^2 – 2 \cdot x \cdot \frac{1}{x}$$

$= \left(\frac{3}{2}\right)^2 – 2$

$= \frac{9}{4} – 2$

$= \frac{9 – 8}{4}$

$= \frac{1}{4}$

উত্তর: $\frac{1}{4}$

৭. $a + \frac{1}{a} = 2$ হলে, দেখাও যে, $a^2 + \frac{1}{a^2} = a^4 + \frac{1}{a^4}$

প্রমাণ:

বামপক্ষ $= a^2 + \frac{1}{a^2}$

$= \left(a + \frac{1}{a}\right)^2 – 2$

$= (2)^2 – 2$

$= 4 – 2$

$= 2$

ডানপক্ষ $= a^4 + \frac{1}{a^4}$

$= \left(a^2 + \frac{1}{a^2}\right)^2 – 2$

$= (2)^2 – 2$

$= 4 – 2$

$= 2$

অতএব, বামপক্ষ $=$ ডানপক্ষ (দেখানো হলো)

৮. $a + b = \sqrt{7}$ এবং $a – b = \sqrt{5}$ হলে, প্রমাণ করো যে, $8ab(a^2 + b^2) = 24$

সমাধান:

বামপক্ষ $= 8ab(a^2 + b^2)$

$= 4ab \cdot 2(a^2 + b^2)$

$= \{(a + b)^2 – (a – b)^2\} \cdot \{(a + b)^2 + (a – b)^2\}$

$= \{(\sqrt{7})^2 – (\sqrt{5})^2\} \cdot \{(\sqrt{7})^2 + (\sqrt{5})^2\}$

$= (7 – 5)(7 + 5)$

$= 2 \times 12$

$= 24$

$= \text{ডানপক্ষ}$ (প্রমাণিত)

৯. $a + b + c = 9$ এবং $ab + bc + ca = 31$ হলে, $a^2 + b^2 + c^2$ এর মান নির্ণয় করো।

সমাধান:

আমরা জানি, $a^2 + b^2 + c^2 = (a + b + c)^2 – 2(ab + bc + ca)$

$= (9)^2 – 2(31)$

$= 81 – 62$

$= 19$

উত্তর: $19$

১০. $a^2 + b^2 + c^2 = 9$ এবং $ab + bc + ca = 8$ হলে, $(a + b + c)^2$ এর মান কত?

সমাধান:

আমরা জানি, $(a + b + c)^2 = (a^2 + b^2 + c^2) + 2(ab + bc + ca)$

$= 9 + 2(8)$

$= 9 + 16$

$= 25$

উত্তর: $25$

১১. $a + b + c = 6$ এবং $a^2 + b^2 + c^2 = 14$ হলে, $(a – b)^2 + (b – c)^2 + (c – a)^2 =$ কত?

সমাধান:

আমরা জানি, $2(ab + bc + ca) = (a + b + c)^2 – (a^2 + b^2 + c^2)$

$= 6^2 – 14$

$= 36 – 14$

$= 22$

প্রদত্ত রাশি $= (a – b)^2 + (b – c)^2 + (c – a)^2$

$= (a^2 – 2ab + b^2) + (b^2 – 2bc + c^2) + (c^2 – 2ca + a^2)$

$= 2(a^2 + b^2 + c^2) – 2(ab + bc + ca)$

$= 2(14) – 22$

$= 28 – 22$

$= 6$

উত্তর: $6$

১২. $x = 3, y = 4$ এবং $z = 5$ হলে, $9x^2 + 16y^2 + 4z^2 – 24xy – 16yz + 12zx =$ কত?

সমাধান:

প্রদত্ত রাশি $= (3x)^2 + (-4y)^2 + (2z)^2 + 2(3x)(-4y) + 2(-4y)(2z) + 2(2z)(3x)$

$= (3x – 4y + 2z)^2$ [$x = 3, y = 4, z = 5$ বসিয়ে পাই]

$= (3(3) – 4(4) + 2(5))^2$

$= (9 – 16 + 10)^2$

$= (3)^2$

$= 9$

উত্তর: $9$

১৩. $(a + 2b)(3a + 2c)$ কে দুটি বর্গের বিয়োগফলরূপে প্রকাশ করো।

সমাধান: ধরি, $x = a + 2b$ এবং $y = 3a + 2c$

আমরা জানি, $xy = \left(\frac{x + y}{2}\right)^2 – \left(\frac{x – y}{2}\right)^2$

এখানে,

$x + y = (a + 2b) + (3a + 2c) = 4a + 2b + 2c$

$\implies \frac{x + y}{2} = \frac{4a + 2b + 2c}{2} = 2a + b + c$

এবং

$x – y = (a + 2b) – (3a + 2c) = -2a + 2b – 2c$

$\implies \frac{x – y}{2} = \frac{-2a + 2b – 2c}{2} = b – a – c$

অতএব,

$(a + 2b)(3a + 2c) = (2a + b + c)^2 – (b – a – c)^2$

উত্তর: $(2a + b + c)^2 – (b – a – c)^2$

১৪. $x^2 + 10x + 24$ কে দুটি বর্গের বিয়োগফলরূপে প্রকাশ করো।

সমাধান: $x^2 + 10x + 24$

$= x^2 + 10x + 25 – 1$

$= (x)^2 + 2 \cdot x \cdot 5 + (5)^2 – (1)^2$

$= (x + 5)^2 – (1)^2$

উত্তর: $(x + 5)^2 – 1^2$

১৫. $a^4 + a^2b^2 + b^4 = 8$ এবং $a^2 + ab + b^2 = 4$ হলে,

ক) $a^2 + b^2$, খ) $ab$ এর মান কত?

সমাধান:

দেওয়া আছে, $a^4 + a^2b^2 + b^4 = 8$

বা, $(a^2 + b^2)^2 – a^2b^2 = 8$

বা, $(a^2 + ab + b^2)(a^2 – ab + b^2) = 8$

বা, $ (a^2 – ab + b^2) \times 4 = 8$

বা, $a^2 – ab + b^2 = 2$ …….. (১)

দেওয়া আছে, $a^2 + ab + b^2 = 4$ …….. (২)

ক) (১) ও (২) নং যোগ করে পাই:

$2(a^2 + b^2) = 6 \implies a^2 + b^2 = 3$

উত্তর (ক): $3$

খ) (২) নং থেকে (১) নং বিয়োগ করে পাই:

$2ab = 2 \implies ab = 1$

উত্তর (খ): $1$

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


Math Captcha
3 × = 21